کلیات

این تحقیق در چارچوب پروژه انستیتو جنگ و صلح تحت عنوان «توسعه رسانه های جدید و خبرنگاری دیجیتال در آسیای مرکزی» انجام گرفته است. این موسسه یک نهاد بین المللی فعال در حوزه توسعه رسانه های گروهی است که از خبرنگاران بومی، خبرنگاران مدنی و فعالان اجتماعی در چندین کشور جهان حمایت می کند. موسسه یاد شده از سال ۱۹۹۹ در آسیای مرکزی - با دفتر مرکزی در شهر بیشکک- فعالیت می کند. این تحقیق با حمایت مالی دولت انگلیس تهیه شده است. محتوای آن بیانگر دیدگاه و موضع رسمی دولت انگلیس نمی باشد.

تحقیق «مصرف خبری در فضای مجازی آسیای مرکزی» اولین تلاش در آسیای مرکزی برای ارزیابی میزان و چگونگی بهره برداری و مصرف اخبار در اینترنت محسوب می شود. این تحقیق به دنبال شناسایی سمت و سوهای مردم منطقه در انتخاب اخبار آنلاین است. تحقیق حاوی نتایج نظرسنجی آنلاین با حضور ۴۱۳۰ تن از کاربران اینترنتی، مصاحبه با ۲۰ تن از کارشناسان متخصص در حوزه رسانه های نوین و آگاه از ویژگی های منطقه ای و بومی نشریات خبری و تحلیل صفحات خبرگزاری ها در شبکه های اجتماعی است.

این تحقیق می تواند برای فعالان حوزه رسانه، پژوهشگران، سازمان های بین المللی و افراد علاقمند به مطالعه روند توسعه رسانه های دیجیتال در منطقه مفید باشد. تحقیق علاوه بر زبان روسی به زبان های انگلیسی، قزاقی، قرقیزی، تاجیکی و ازبکی نیز موجود است.

محققان:

دکتر غالیه ایبرایوا استاد دانشکده خبرنگاری دانشگاه ملی فارابی قزاقستان

سلطنت اناربایوا محقق و تحلیلگر (قرقیزستان)

لاله عالم‌آوا کارشناس رسانه های گروهی (تاجیکستان) ، مدیر برنامه IWPR در تاجیکستان

ویولتا فیلچنکو محقق و تحلیلگر (ازبکستان)

مقدمه

در سال های اخیر تعداد کاربران شبکه های اجتماعی، پایگاه های خبری، پیام‌رسانها و اپلیکیشن های گوشی های هوشمند رو به افزایش است که تاثیر اساسی در تولید و مصرف مطالب و اخبار رسانه های گروهی منطقه می گذارد.

در این فضا تعداد اطلاعات دروغین و عنوان های جذاب و فریبنده تله‌کلیک ها[۱] در جهت افزایش تعداد بازدید از صفجه اینترنتی افزایش می یابد. 

این تحقیق اولین تلاش آسیای مرکزی برای بررسی میزان مصرف اخبار در اینترنت است.

مهمترین نتایجی که این تحقیق داشته؛ بشرح ذیل است:

- شبکه های اجتماعی به عنوان منبع مطالب خبری در مقایسه با سایر منابع برتری دارند. فیسبوک مهمترین شبکه اجتماعی برای دریافت اخبار در کشورهای تاجیکستان و ازبکستان می باشد. در قزاقستان و قرقیزستان اینستاگرام رواج بیشتری دارد.

- گفتگو و مصاحبه با نظردهندگان و به اشتراک گذاری اخبار در پیام‌رسان ها، پیام‌رسانهای اصلی برای تبادل اخبار واتساپ، وایبر و تلگرام می باشد.

- تقاضای  اخبار به زبان های بومی[۲] افزایش می یابد ولی زبان اصلی مطالعه اخبار روسی می باشد. به اعتقاد کارشناسان دلیل آن این است که اکثر رسانه های گروهی در پایتخت های کشورها مستقر هستند و مردم این کشورها عمدتا به زبان روسی تکلم می کنند. بیشتر مصرف کنندگان رسانه های آنلاین مردم شهرنشین هستند. بیشتر شبکه های اجتماعی به زبان روسی هستند.

-  خبرنگاری اجتماعی، اخبار پیشرفت های علمی و فناوری های نوین تقاضای بسیار دارد در عین حال نظردهندگان می گویند که اخبار علمی، فناوری و محیط زیست کمترین درصد را دارند و یا اصلا در مطالب منتشره آنلاین وجود ندارند.

- سایت های رسمی (دولتی) و پایگاه های خبری اعتبار بیشتری در این منطقه دارند. مخاطبان بخصوص در مواردی که اختلاف نظر در خصوص اخبار وجود دارد بیشتر به اخبار سایت های دولتی اعتماد دارند.

- نظردهندگان اغلب پس از بررسی اطلاعات یا از طریق جستجوی سایر منابع و تطبیق اطلاعات در مورد رویدادها و حوادث قضاوت می کنند. ضمنا آمار افرادی که از اپلیکیشن های مخصوص برای چک کردن وقایع و اطلاعاتاستفاده می کنند؛بسیار ناچیز است.

- مردم از حساسیت های موضوعات بحرانی و جنسیتی آگاهی کم دارند. تنها یک سوم نظردهندگان با مفاهیمی مانند زبان خصومت یا لحن خشونت آمیز در رسانه های گروهی آشنایی دارند.

- استفاده از اینترنت یک عدم توازن جنسیتی در کشورهای آسیای مرکزی دارد. تحقیقات جهانی  نشان می دهد که دسترسی زنان به اینترنت در جهان پایین تر از مردان است (براساس ارزیابی های مختلف ۲۵ الی ۵۰ درصد) کشورهای قرقیزستان، تاجیکستان و ازبکستان هنوز مشارکتی در اینگونه تحقیقات بین المللی نمی کنند اما بررسی مخاطبان آگهی در فیسبوک حاکی از گسست جنسیتی در دسترسی به شبکه اینترنت است.

در سال های اخیر فناوری اطلاعات در محیط عمومی مردم را به سرعت تغییر می دهد و دیجیتال سازی تبدیل به بخش حدایی ناپذیر کلیه حوزه ها از دولت الکترونیک،اقتصاد، آموزش، سیستم بانکداری، بهداشت، انتخابات و تابعیت دیجیتال شده است. اما در کنار آن دیجیتال سازی جامعه نه تنها فناوری نوین بلکه ابزار سیاسی مهم می باشد که کلید آن در دست دولت است.

به رغم همه مشکلات واقعیت دیجیتال وارد دنیای خبرنگاری و ارتباطات آسیای مرکزی شده و به کلی فرآیند مصرف اخبار را تغییر داده است. رسانه های جدید بوجود آمده است که مدل جدید رابطه با مصرف کننده را ایجاد نماید. در این مدل مصرف کننده با منبع اطلاعات مستقلا تصمیم می گیرد که کدام اطلاعات را چگونه، چه زمانی و به چه اندازه جستجو، انتخاب و تفسیر نماید. وی باید خود انتخاب نماید به کدام منبع اعتماد کند. [۳]

کارشناسان دو گرایش اصلی حرکت به سوی مدل جدید مصرف رسانه های گروهی را معرفی نموده اند[۴]. گرایش اول فردگرایی رسانه ها است، یعنی رسانه های گروهی امروز مخاطب خود را یک مصرف کننده مشخص می دانند. شکل تماشای یک دستگاه در خانواده (مثلا تلویزیون) که در گذشته فردی ریموت به دست  مانند «رهبر ارکستر» بوده است از بین می رود. امروزه مصرف کنندگان جداگانه ای بوجود می آیند که از طریق تبلت، لپ تاپ، گوشی همراه هوشمند و حتی ساعت مچی مطالب مورد نیاز خود را انتخاب می کنند. در نتیجه تقاضای مردم برای بصری سازی متن: خبرنگاری داده ها، اینفوگرافی و اطلاع نگاری، آمار همراه با اعداد و ارقام، نمودارها، جدول ها، انیمیشن، تصویر و صدا بالا رفته است. فرمت اخبار تصویری (بصری) و اغلب تعاملی شده است.

بلاگ ها و بلوگر ها انقلابی در دنیای اخبار کرده اند. بخصوص در سال های اول (۲۰۰۴) بوجود آمدن بلاگ ها با رسانه های سنتی رقابت داشتند. بلاگرها از آنجایی که چندزبانه بودند یک فضای رسانه های مخصوص در نشریات خبری ایجاد کردند و روش های مختلف ارائه اطلاعات را پیشنهاد نمودند. اما این رسانه های مخصوص اخبار را همراه با آنالیز و تحلیل عمیق و سطح بالای احساسات ارائه می دادند. یعنی همان چیزی که مخاطبان به آن علاقه داشتند.

مهمترین اصول اخبار در دوره پیش از چندرسانه ای ابتکار، بی طرفی، سرعت و تناسب موضوع مورد ارائه بوده است. «مارشال ماک کلوئن» محقق کانادایی فعال در حوزه ارتباطات گفته

 “The medium is the message”[۵].

اخبار چندرسانه ای امروز،  اصول قبلی تولید اینگونه اخبار را رد نمی کند اما گزاره های جدید مانند تحرک، تعامل، آزادی فاصله و زمان، ایجاد دستور روز، کار با منابع و ماخذ، استفاده از جزییات، زمینه سازی، بصری سازی، ویدئو caption ، پخش آنلاین، واقعیت مجازی و افزوده و سایر فناوری های مناسب برای مصرف کننده چندصفحه ای (multiscreen) دارد.

رسانه های سنتی در کشورهای آسیای مرکزی هنوز فعال هستند و با رسانه های جدید برای جذب توجه مخاطب رقابت می کنند. تلویزیون، رادیو و مطبوعات بخصوص در مناطق روستایی و نقاط دوردست هنوز مخاطب دارد. جمعیت شهرنشین نیز با وجود داشتن آلترناتیو از رسانه های سنتی استفاده می کنند. اما وابستگی رسانه های سنتی به دولت مصرف کننده را برای استفاده بیشتر از شبکه های اجتماعی و پیام‌رسان‌ها وادار می کند. کشورهای آسیای مرکزی با وجود اینکه هنوز در بهره برداری از اینترنت از بیشتر کشورهای توسعه یافته عقب مانده اند اما در سال های اخیر به موفقیت های بسیاری رسیده اند.

شرکت های بزرگ IT   مدل های خبری در سراسر جهان را به چالش می کشند و آسیای مرکزی نیز از آن مستثنی نیست. سرعت انتشار اطلاعات و حجم فزاینده آن و مهم تر از همه تغییر کانال های مصرف به کلی هنجارهای خبرنگاری را تغییر می دهد. در حال حاضر اخبار بصورت شبانه روزی پخش می شود و مولف و تهیه کننده همواره در جریان نظرات و واکنش ها و سلایق مصرف کننده است. شبکه های اجتماعی و پیام‌رسانها تبدیل به منبع دست اول می شوند و «بطور برابر در آزادی انتشار اطلاعات و انتشار اطلاعات دروغین و تبلیغ تاثیر دارد».[۶]

خبرنگاران و خبرگزاری ها باید با شرایط و وقایع امروز دنیای دیجیتال سازگار شوند. آگاهی از این گرایشات برای اساتید و دانشجویان دانشکده های خبری نیز اهمیت دارد.

ضرورت و اهمیت مصرف اخبار در رسانه های جدید از این لحاظ نیز توجیه پذیر است که اخبار محور اصلی دستور کار یک دولت می باشد و این دستور کار نمی تواند بدون کنترل باشد.

فناوری های مخصوص تاثیرگذاری در تفکر عمومی و مهندسی اجتماعی نیز وجود دارد که باعث ایجاد یکپارچگی جامعه می شود. از طرف دیگر نیز یک عامل بازدارنده است برای ایجاد یک دنیای مجازی برای مشارکت هر فرد در حل مسائل روستا، شهر و کشور از طریق مشارکت در مباحثه در شبکه های اجتماعی.

گرایش های حوزه مصرف اخبار توسط موسسه مطالعات خبرنگاری رویترز[۷]  رصد می شود. هر سال گرایش ها و تغییرات مدل های مصرف اخبار کشف می شود. لازم به ذکر است که کشورهای روسیه، چین، قفقاز و آسیای مرکزی حزء کشورهای مورد رصد نمی باشند. غالباْ حوزه خبری آسیای مرکزی به تفکیک کشورها و تعیین سلایق رسانه ای مردم بررسی می شود. اما تا کنون مطالعاتی در حوزه مصرف اخبار از طریق رسانه های جدید انجام نگرفته است. درک ویژگی های تاثیرگذاری رسانه های جدید در بازار مصرف اخبار باعث کشف مشکلات و ارائه پیشنهادات لازم برای خبرنگاران و رسانه های خبری آسیای مرکزی خواهد شد.

اهدف و وظایف تحقیق

هدف این تحقیق معرفی گرایش های اصلی مصرف خبری در فضای اینترنتی توسط مردم آسیای مرکزی است.

مهمترین وظایف:

- بررسی ویژگی های مصرف مطالب خبری در اینترنت به عنوان منبع اصلی کسب اخبار، فرمت وموضوع اخبار

- شناسایی سطح آگاهی از حساسیت های جنسیتی و بحرانی

- کشف ویژگی های استفاده رسانه های خبری از شبکه های اجتماعی

روش تحقیق:

در چارچوب این تحقیق چهار کشور[۸] آسیای مرکزی از جمله قرقیزستان، قزاقستان، تاجیکستان و ازبکستان بررسی شده است. روش اصلی تحقیق نظرسنجی آنلاین بوده است. این تحقیق شامل مراحل و زمان بندی ذیل بوده است:

- تحقیق میدانی ۳۰ روز ( از ماه می الی ژوئن ۲۰۱۹)

- این تحقیق براساس فرم ساختاری با تکمیل آنلاین به پنج زبان ( قزاقی، قرقیزی، روسی، تاجیکی و ازبکی) برگزار شده است.

- فرم ها از طریق خبرگزاری های شرکای خبری، شبکه های اجتماعی و پیام‌رسانها، اطلاع رسانی ایمیلی از جمله با استفاده از بنرهای تبلیغاتی و آگهی ها بر روی سایت های مختلف توزیع می شد.

- این تحقیق شامل نتایج مصاحبه با ۲۰ تن از کارشناسان در حوزه رسانه های جدید و آگاه از ویژگی های منطقه ای و بومی رسانه های خبری و نیز تحلیل شبکه ها و آکانت های رسانه های خبری در شبکه های اجتماعی می باشد.

جامعه آماری

تازگی این تحقیق برای منطقه آسیای مرکزی در روش جذب نظردهندگان است که جامعه آماری با استفاده از روش river sampling انجام گرفته است. روش river sampling یا نمونه برداری جریانی روش انجام تحقیق آنلاین است که در آن نظردهندگان بصورت آنلاین از میان کاربران اینترنتی مشخصا برای یک نظرسنجی انتخاب می شوند. اولویت های روش river sampling بشرح ذیل می باشد:

- برای نظرسنجی گروه هدفمند مشخص (در این تحقیق مصرف کنندگان اخبار آنلاین) و بویژه به دلیل جامعه آماری کلی مصرف کننده اخبار آنلاین مناسب می باشد.

- این روش اجازه می دهد داده ها و آمار جزئی مصرف اطلاعات از پلت فرم های مختلف (مثلا شبکه های اجتماعی، در هنگام تبادل پیام ها، آپلیکیشن ها و سایت های اینترنتی) جمع آوری شود.

- تعامل با مخاطبانی که به اینترنت دسترسی دارند و باعث جذب مصرف کنندگان واقعی به نظرسنجی می شود.

- باعث می شود جواب های بسیار در مدت کوتاه دریافت شود و نیز دسترسی به گروه هدفمند و نامحدود نظردهندگان بالقوه دسترسی ایجاد کند.

از آنجایی که هدف از این نظرسنجی شناسایی گرایش‌های مصرف مطالب خبری در اینترنت بوده نظردهندگان از میان کسانی که اخبار را آنلاین پیگیری می کننند انتخاب می شدند. بدین ترتیب فرم ها را صرفا کسانی تکمیل کردند که اخبار اینترنتی را در سایت ها، آپلیکیشن های موبایل، شبکه های اجتماعی، بلاگ ها، کانال های ویدئویی و سایر ابزارهای آنلاین مطالعه می کنند. این محدودیت در فرم ها ذکر شده بود.

محدودیت های تحقیق

به دلیل دسترسی کم مردم روستانشین به اینترنت جامعه آماری این تحقیق بیشتر متشکل از کاربران اینترنت از میان مخاطبان شهرنشین بوده است. علاوه بر این تعداد کمی از زنان تاجیکستان و ازبکستان در این تحقیق شرکت کردند. مجریان این تحقیق تلاش کردند که از طریق ارسال پیام های خصوصی در پیام‌رسانها و نیز هدفمندسازی آگهی های مخصوص زنان در تمام پلت فرم های آنلاین که از طریق آن نظرسنجی انجام شده بود، این محدودیت ها را به حد اقل برسانند. لازم به ذکر است که نظرسنجی آنلاین اغلب منعکس کننده مدل رفتاری افرادی که کاربر اینترنت نیستند (افراد مسن، افراد کم بضاعت یا دسترسی محدود به آموزش) نمی باشد.

نمودار ۱ – سهم نظردهندگان بر حسب سن

دسته‌بندی نظردهندگان (سن و جنسیت)

تعداد کل نظردهندگان در این تحقیق ۴۱۳۰ نفر بوده است. سهم نظردهندگان در قرقیزستان ۳۱.۵ درصد،  قزاقستان ۲۴،۳ درصد، ازبکستان ۲۳.۵ درصد، تاجیکستان ۲۰.۷ درصد بوده است. بیشترین سهم نظردهندگان جوانانی در سن ۱۹ الی ۳۲ ساله (۵۷ درصد)، کمترین سهم را افرادی ۴۳ سال به بالا (نمودار ۱) داشته اند. در مجموع تعداد ۱۵۷۲ زن و ۲۵۵۸ مرد مورد نظرسنجی قرار گرفته اند و سهم زنان در کل جامعه آماری ۳۸ درصد بوده است. سهم زنانی که در قزاقستان مورد تحقیق قرار گرفته اند ۵۷ درصد بوده است.

نمودار ۲ – سهم نظردهندگان بر حسب جنسیت

در قرقیزستان این میزان ۴۰ درصد بوده است. در کشورهای تاجیکستان و ازبکستان تعداد زنان نظردهنده حدودا سه برابر کمتر از مردان بوده و سهم آنان به ترتیب ۲۴ و ۲۸ درصد بوده است. (نمودارهای ۲ و ۳)

نمودار 3 – سهم نظردهندگان بر حسب جنسیت و کشور

نتایج اصلی نظرسنجی آنلاین    -  ضریب نفوذ اینترنت در آسیای مرکزی

سطح و ضریب نفوذ اینترنت در آسیای مرکزی  بر طبق گزارش پرتال  هفته نامه دیجیتالی We Are Social ؛ برای جمعیت ۷۲ میلیون نفری این منطقه ۵۰ درصد تخمین زده می شود. بر اساس داده ها و اطلاعات سایت Internet World Stats ؛ تا ۳۰ ژوئن سال ۲۰۱۹ قزاقستان در بین کشورهای منطقه از لحاظ ضریب نفوذ اینترنت پیشرو بود به طوری که در این کشور از ۴ نفر سه نفر به وب ( اینترنت) جهانی دسترسی داشتند. در ازبکستان تنها نیمی از جمعیت به شبکه اینترنت دسترسی داشتند. در قرقیزستان این چیزی در حدود ۴۰ درصد است؛ تاجیکستان و ترکمنستان در  انتهای این فهرست قرار گرفته اند طوری که کمتر از یک سوم جمعیت این کشورها  می توانند از اینترنت استفاده نمایند.( نمودار شماره ۳) داده های Internet World Stats   حکایت از آن دارد که سطح نفوذ شبکه های اجتماعی در آسیای مرکزی در بین جمعیت بالای ۱۳ سال در حدود ۲۱ درصد می باشد. داده های پرتال We Are Social  نیز نشان می دهند ۳۰ الی ۴۰ درصد کاربران فعال اینترنتی در قزاقستان و قرقیزستان عضو  شبکه های اجتماعی شده و نیمی از آنها از طریق گوشی های تلفن همراه دسترسی ثابتی به این شبکه ها  دارند. شبکه های اجتماعی در ازبکستان  و تاجیکستان  محبوبیت و اقبال کمتری دارند- سطح نفوذ اینترنت در این کشورها بین ۵ تا۶ درصد در نوسان می باشد(نمودار ۴).

دسترسی به اینترنت

دیجیتالی شدن نه تنها عامل و انگیزه ای برای گسترش دانش و کسب اطلاعات بصورت انبوه است؛ بلکه جامعه را به مشارکت فعال در زندگی سیاسی ترغیب می کند. از یک سو؛ کشورهای آسیای مرکزی در شرایط نابرابری اجتماعی- اقتصادی  مجبور هستند روندهای جهانی دموکراتیک سازی را دنبال کنندتا از توسعه دیجیتالی عقب نمانند. از دیگر سو؛ آنها نوعی مدل  اجتماعی – اقتصادی ایجاد می کنند که براساس آن با استفاده از موانع مصنوعی در قالب سیگنال ضعیف ارتباطی؛ هزینه بالای اینترنت و غیره سعی می کنند تعادل را برقرار کنند.

بر طبق گزارش موسسه خانه آزادی[۹]؛  قرقیزستان در سال ۲۰۱۹ میلادی به جمع کشورهای با " اینترنت نسبتاْ آزاد می پیوندد و تنها کشور در آسیای مرکزی است که در آن هیچگونه محدودیتی برای دسترسی به سایت های خبری و شبکه های اجتماعی وجود ندارد. در دیگر کشورهای منطقه مشکلات و محدودیت هایی  در امر دسترسی به سایت های خبری؛ سرویس ها و خدمات گوگل و نیز در شبکه های اجتماعی مشاهده می شود.

کارشناسان می گویند تنها بخش کوچکی از جمعیت شهری کشورهای منطقه آسیای مرکزی با نحوه دور زدن محدودیت های استفاده از اینترنت سیستم VPN [۱۰]آگاهی و اطلاع دارند. با توجه به اینکه استفاده از فیلترشکن خود مستنلزم داشتن اینترنت با سرعت بالا می باشد این مسئله برای جمعیت روستایی کمی مشکل است چرا که در آن مناطق هم  از لحاظ دسترسی به اینترنت و هم بطور کلی نفوذ اینترنت در سطح پایینی قرار دارد. همه اینها بر توسعه رسانه های جدید در منطقه تاثیر می گذارند.

محدودیت دسترسی به شبکه های اجتماعی منجر به این می شود که رسانه های خبری مشترکان خود را از دست بدهند. به اعتقاد کارشناسان؛ این موضوع باعث می شود که رسانه ها راه ها و کانال های دیگری را برای توسعه جستجو کنند و یا اینکه به سمت تبدیل وضعیت به چندسکویی حرکت کنند.

یکی دیگر از پیامدهای دسترسی سخت به اینترنت؛ سرعت پایین و در عین حال هزینه های بالای اتصال برای رسانه های خبری و دشواری ها هنگام کار با قالب های جدید( تست های تعاملی؛ اینفوگرافیک؛ بصری‌سازی داده ها) می باشد.

شکاف جنسیتی در بین کاربران اینترنت در جهان

در حال حاضر در تمام نقاظ جهان  شکاف جنسیتی واقعی(قابل توجهی)  بین کاربران اینترنت  و دسترسی های آنها به اینترنت مشاهده می شود. بسیاری از محققان و کارشناس بین المللی این گفته را تایید می کنند.

نتایج تحقیق انجام شده توسط موسسه  The inclusive internet index  در سال ۲۰۱۹  نشان می دهد در ۸۴ کشور  از ۱۰۰ کشور جهان که این  تحقیق در آنها صورت گرفته ؛ میزان دسترسی مردان به اینترنت بیشتر از زنان می باشد. بطور متوسط احتمال دسترسی مردان بصورت آنلاین به اینترنت ۸%/۲۴ بیشتر از زنان می باشد. این وضعیت بویژه در کشورهای درحال توسعه اتفاق می افتد: در ۲۸ کشور سوال در مورد دسترسی زنان به اینترنت  بطور کل بعنوان یک اولویت مورد بررسی قرار نمی گیرد و تمهیدات و اقدامات فراگیری نیز برای سیاست توسعه و گسترش آن صورت نمی گیرد.

تحقیق انجام شده توسط بنیاد World Wide Web Foundation  در ۹ شهر بزرگ ۹ کشور در حال توسعه ( کلمبیا؛ هند؛ کنیا و ...) ؛ حاکی از آن است که درکشورهای با درآمد متوسط زنان ۵۰ درصد کمتر از مردان به اینترنت دسترسی دارند و تنها ۳۷ درصد زنان در مقایسه با ۵۹ درصد مردان توانستند در نظرسنجی شرکت نمایند. تحقیق جداگانه صورت گرفته در کشورهای آفریقایی نشان می دهد که حتی با درنظر گرفتن تحرک و پویایی فعلی در ضریب نفوذ اینترنت؛ بیش از ۷۱ درصد دختران و زنان آفریقایی  تا سال ۲۰۲۰ همچنان امکان بهره مندی از اینترنت آنلاین را نخواهند داشت؛ چیزی که  در شکاف دسترسی به اینترنت بین مردان و زنان به ۲۶ درصد عنوان می شود.

عوامل و فاکتورهای یادی وجود دارد که بر دسترسی زنان و دختران به اینترنت تاثیری منفی می گذارند. مهمترین آنها سقف قیمت آن است. شکاف درآمدی بین مردان و زنان منجر به این می شود که برای زنان امکانات کمی برای پرداخت هزینه های دسترسی به شبکه های اجتماعی باقی بماند. نکته مهم دیگر اینکه چنانچه حتی زن به اینترنت دسترسی داشته باشد؛ بطور متوسط هزینه های او برای استفاده از اینترنت ۱۷درصد پایین تر خواهد بود. ( بویژه با تلفن همراه). مانع دیگر نبود آموزش کافی و نداشتن مهارت برای  استفاده از دستگاه های تلفن همراه و سایر وسایل برای دسترسی به اینترنت است. برخی زنان به سادگی بر اهمیت استفاده از اینترنت برای خودآموزی واقف نیستند و این یعنی کلیشه های فرهنگی؛ جنسیتی و هنجارهای حاکم بر جامعه.

علاوه بر این؛ عدم وجود محتوای موضوعی لازم؛ وجود آزار و اذیت های آنلاین و سایر اقدامات تهاجمی و ایذایی از طرف دیگر کاربران اینترنت مواردی هستند که زنان را برای استفاده از اینترنت محدود می کنند.

وضعیت موجود در کشورهای آسیای مرکزی

به استثنای قزاقستان؛ در مورد میزان دسترسی مردان و زنان در آسیای مرکزی به اینترنت اطلاعات درست و دقیقی وجود ندارد. بر طبق اطلاعات و داده های اتحادیه بین المللی مخابرات[۱۱]  در سال ۲۰۱۸ میلادی ۸۰ درصد مردان و %۷۷.۹ زنان کاربر اینترنتی بوده اند اگرچه این کوچک است اما هنوز شکاف وجود دارد. قرقیزستان؛ تاجیکستان وازبکستان هنوز مشارکت در تحقیقات بین المللی در زمینه دسترسی به اینترنت را نپذیرفته اند و اطلاعات و گزارش های شفافی در مورد کاربران وب سایت ها ارائه نمی کنند. یکی از معدود تحقیقات در ارتباط با تاجیکستان  که درسال ۲۰۰۹ [۱۲]توسط بانک جهانی انجام شده است؛ تفاوت معنا داری را از لحاظ  آمار دسترسی به اینترنت و پست الکترونیکی بین کارآفرینان مرد و زن  نشان می داد .

با این حال تعدادی شاخص های غیرمستقیم وجود دارد که به ما این امکان را می دهند تفاوت های جنسیتی مخاطبان و تفاوت ها در استفاده آنها از اینترنت را بررسی و ارزیابی کنیم. بر طبق گزارش دفتر روزانه دیجیتال پرتال We Are Cocial [۱۳]؛ مخاطبان تبلیغاتی زن (زنانی که عمدتا از اینترنت برای رفع نیازمندی های اقتصادی خود استفاده می کنند) که از فیسبوک استفاده می کنند در قزاقستان ۵۴ درصد و در قرقیزستان ۴۹ درصد ارزیابی می شود. شکاف بزرگ مخاطبان زن در ازبکستان (۳۳ درصد) و تاجیکستان(۲۷درصد) دیده می شود ( نمودار ۵).

یکی دیگر از شاخص های غیرمستقیم استفاده از اینترنت توسط زنان شاخص هایی هستند که توسط Global Fibdex  ارائه و اعلام شده است.

 Global Fibdex تحقیقی است که در بیش از ۱۴۰ کشور جهان (از جمله در آسیای مرکزی)  انجام می شود و سواد مالی مردم و همچنین سطح استفاده انها از ابزارهای مالی  را مورد بررسی و ارزیابی قرار می دهد. علاوه بر آن ؛ Global Fibdex بطور جداگانه سطح استفاده از اینترنت برای انجام معاملات مختلف – خرید های اینترنتی؛ وام ها؛ پرداخت ها؛ رسیدگی  به حساب های بانکی و .... را بررسی و تجزیه و تحلیل می کند[۱۴].

تجزیه و تحلیل گزارش ها و داده های سال ۲۰۱۸ نشان می دهد که تفاوت های جنسیتی قابل توجهی در سطح استفاده از اینترنت برای انجام عملیات مختلف آنلاین در آسیای مرکزی وجود دارد.

درحالیکه به دنبال تفسیر شاخص های Global Fibdex نیستیم؛ ما بیشتر به دنبال تشخیص تفاوت بین مخاطبان زن و مرد علاقه داریم و می خواهیم میزان مشارکت زنان و مردان آسیای مرکزی در انجام معاملات آنلاین را بسنجیم. (نمودار ۶).

در واقع براساس شاخص های مربوط به پرداخت آنلاین؛ درسال ۲۰۱۷ میلادی زنان و مردان در کشورهای قزاقستان و قرقیزستان برای انجام کارهای خود دسترسی مساوی و یکسانی به اینترنت داشته اند.این درحالیست که در ازبکستان و تاجیکستان شکاف جنسیتی قابل مشاهده است. بطور متوسط در ازبکستان و تاجیکستان زنان ۵/۵ درصد کمتر برای خریدهای آنلاین و پرداخت قبوض استفاده می کنند.

البته توجه به این نکته مهم است که این شاخص ها نابرابری را نه تنها در دسترسی به اینترنت بلکه در کل موانع جنسیتی در دسترسی به حساب های مالی؛ مدیریت پول و ... را بیان و منعکس می کنند. با این وجود تنها یک خروجی و برون رفت وجود دارد- استفاده از اینترنت تفاوت ها و تمایزهای جنسیتی خاص خود را درکشورهای منطقه ما دارد که تاحدودی در نوشته های پاسخ دهندگان در این بررسی و نظرسنجی منعکس شده است(نمودار ۲).

نمودار ۵ – مصرف کنندگان آگهی در فیسبوک و اینستاگرام (٪ از مصرف کنندگان آگهی) منبع: We are Social

نمودار ۶ – میزان استفاده از اینترنت برای پرداخت قبوض، خریدهای اینترنتی و سایر معاملات، درصد افرادی در سن ۱۵ سال به بالا  -منبع: Global Findex-۲۰۱۷

منابع خبری آنلاین

شبکه های اجتماعی پیشرو هستند ولی پیام رسان ها به عنوان منابع خبری در آسیای مرکزی محبوبیت و اقبال پیدا می کنند.

تجزیه و تحلیل منابع محتواهای خبری در اینترنت اختلافات قابل توحهی را در بین کشورها نشان نداد. در حالی که در منطقه شبکه های اجتماعی پیشرو هستند ولی پیام رسان ها به عنوان منابع خبری در آسیای مرکزی محبوبیت و اقبال پیدا می کنند. برخی از روندهای زیر موید این گفته می باشند(جدول شماره ۷).

از ۱۰ نفر پاسخ دهنده؛ ۹ نفر اعلام نمودند که مطالب خبری خود را "همیشه" و یا "غالبا" از طریق شبکه های اجتماعی مطالعه و یا بدست آورده اند. سایت های خبری نسبت به شبکه های اجتماعی از لحاظ زمانی کمی عقب هستند. نسبت پاسخگویانی که برنامه های فعلی را درسایت های خبری مشاهده می کنند از ۷۵ درصد تا۸۲ درصد متغیر و در نوسان است. درحالیکه بطور متوسط ۹۰ درصد خبرها را ازشبکه های اجتماعی دریافت می کنند. هر چه پاسخ دهندگان جوان تر باشند بیشتر شبکه های اجتماعی را ترجیح می دهند و هرچقدر هم از لحاظ سنی بالا باشند بیشتر خبرها را از سایت های خبری می خوانند. این روند و وضعیت ویژگی همه کشورهای منطقه است.

پیام رسان ها به عنوان منبع خبر محبوبیت و اقبال پیدا می کنند و به عنوان منبع محتوای خبری یک سوم جایگاه( جایگاه ثابت سوم) را بصورت ثابت و پایدار در اختیار می گیرند. بطور متوسط از ۱۰ نفر ۷ نفر اشاره کرد ند که آنها " همیشه" و " اغلب" خبرها را از پیام رسان های شبکه های اجتماعی می خوانند.

 این روش مصرف محتوای خبری بر سایت های رسمی ؛ برنامه های رسانه ای خبری؛وبلاگ ها و کانال های یوتیوب سبقت و پیشی می گیرد.

نکته مهم اینکه استفاده از پیام رسان ها برای دسترسی به خبرها در ازبکستان بیشتر کاربرد دارد جایی که از ۱۰ پاسخ دهنده ۶ نفرشان گفته اند " اخبار را " همیشه" از پیام رسان ها دریافت می کنند و در مجموع نسبت و سهم پاسخ های" همیشه" و " اغلب" ۸۵ درصد بوده است.

                                     پیام‌رسان‌ها                سایت‌های خبری                   شبکه های اجتماعی                       

نمودار ۷- منابع اینترنتی به عنوان منابع مطالب خبری، درصد نظردهندگانی که پاسخ‌های «همیشه» و «غالبا» را داده اند. منبع: IWPR CA

شاخص های مصرف مشابه درکشورهای آفریقای جنوبی و همچنین در آمریکای لاتین  همچون شیلی و برزیل مشاهده می شوند که در آنها  نیز شبکه های اجتماعی و پیام رسان ها منبع اصلی مطالب و مواد خبری  هستند.

                  بلاگ ها                        سایت های رسمی           کانال های یوتیوب     آپلیکیشن های موبایل